Gelin şu sahneyi düşünelim: Bir aile sofrası. Çocuk, tabağındaki brokoliyi itiyor. Anne, “Bunu ye, büyümen için iyi” diyor. Çocuk sorgulamıyor, yiyor. Peki ya aynı sahne şöyle olsa: Çocuk, oyuncak kardeşiyle paylaşmak istemiyor. Baba, “Paylaşmalısın, bencil olmamalısın” diyor. İlki bedensel, ikincisi ahlaki bir talimat. İkincisi, bir ``**ilk ahlaki kodun, tohumunun atılışı**``. Peki bu, masum bir “yetiştirme” mi, yoksa en hassas çağında zihnine yapılan bir müdahale, yani beyin yıkama mı? 
İşin içinden çıkılmaz bir ikilemle başlıyoruz aslında. Hiçbir çocuk, “ahlak” diye bir kavramla doğmuyor. Dünyayı, doğruyu, yanlışı, adaleti, iyiyi ona *birileri* öğretmek zorunda. Bu, insan olmanın, toplumsal bir varlık olmanın doğal süreci. Peki nerede başlıyor “öğretmek” ile “yıkamak” arasındaki o ince, gri çizgi?
`
Eğitim mi, İndoktrinasyon mu?`
Burada iki büyük felsefi kamp karşımıza çıkıyor. Bir yanda, `John Locke` gibi düşünürler var. Ona göre çocuğun zihni `“tabula rasa”` – boş bir levha.`` Aile ve toplum, bu levhayı dolduran tek aktör. Bu bakış açısına göre, her türlü ahlaki öğreti, ister dini ister seküler olsun, kaçınılmaz olarak bir “programlama”dır. Çocuk, kendi seçmediği bir yazılımla hayata başlar.
Diğer yanda ise, `Immanuel Kant` duruyor.`` Kant için ahlak, dışarıdan dayatılan bir şey değil, `aklın kendi yasasını bulması`dır.`` Yetiştirmenin amacı, çocuğun bu ahlaki yasayı kendi aklıyla keşfedebilecek özerkliğe ulaşmasını sağlamak olmalıdır. Kant şöyle der:
`
Peki, “Sen iyisin çünkü Tanrı öyle buyuruyor” veya “Bunu yapma, ayıptır” demek, onu bir amaç (örneğin, itaatkâr bir birey olma amacı) için kullanmak mıdır?
` Kritik Fark: Eleştirel Aklın Anahtarı`
Belki de mesele, *neyi* öğrettiğimizden ziyade, *nasıl* öğrettiğimizde gizli. Beyin yıkama, sorgulamayı, şüpheyi, alternatifi imkansız kılan kapalı bir sistemdir.
Eleştirel düşünceyi aktif olarak bastırır. “Bunu böyle bil, çünkü ben öyle diyorum” veya “Bunu sorgulayan cehenneme gider” cümleleri bu kategoridedir.
Oysa gerçek bir ahlaki eğitim, ``**sorgulamanın kapısını aralayan, hatta teşvik eden bir süreçtir**``. “Biz böyle inanıyoruz, çünkü şu sebepler bize mantıklı geliyor. Diğer insanlar ise şunlara inanıyor. Sence hangisi daha adil bir sistem?” diyebilmektir. Bu, çocuğa bir “içerik” sunarken, onu işleyecek “eleştirel aklın” alet çantasını da vermektir. Birine balık vermekle, balık tutmayı öğretmek arasındaki fark gibi.
` Peki Ya “Tarafsız” Büyütmek?`
“O zaman hiçbir şey öğretmeyelim, kendi seçsin” diye bir seçenek var mı? Maalesef, bu da bir seçimdir ve kendi içinde bir ahlaki duruş barındırır: `“Ahlaki görelilik ve bireyselcilik en doğru yoldur.”` ``Bu da çocuğun zihnine enjekte edilen güçlü bir varsayımdır! Tam bir tarafsızlık imkansızdır. Sessizlik bile bir mesajdır.
Sonuç olarak (bu kelimeyi kullanmamak için kendimi zor tutuyorum!), her ebeveyn kaçınılmaz olarak çocuğunun ahlaki haritasının ilk çizeridir. Önemli olan, bu haritayı `demir kalemle kazımak` mı, yoksa üzerine `silinebilir kalemle` işaretler koyup, “Bak, burası bize göre böyle. Sen büyüdüğünde kendi keşiflerinle bu haritayı değiştirebilir, genişletebilirsin” demek mi?
Sorum şu: **Bir çocuğa “doğru”yu öğretme çabası, onun “doğru”yu kendisinin bulma hakkını çalmak mıdır? Yoksa bu hakkı kullanabilmesi için gerekli ilk zemini hazırlamak mı?**
Siz ne düşünüyorsunuz? Sizin ahlaki pusulanızın ilk ibresi nasıl ayarlandı?
İşin içinden çıkılmaz bir ikilemle başlıyoruz aslında. Hiçbir çocuk, “ahlak” diye bir kavramla doğmuyor. Dünyayı, doğruyu, yanlışı, adaleti, iyiyi ona *birileri* öğretmek zorunda. Bu, insan olmanın, toplumsal bir varlık olmanın doğal süreci. Peki nerede başlıyor “öğretmek” ile “yıkamak” arasındaki o ince, gri çizgi?
`
Eğitim mi, İndoktrinasyon mu?`Burada iki büyük felsefi kamp karşımıza çıkıyor. Bir yanda, `John Locke` gibi düşünürler var. Ona göre çocuğun zihni `“tabula rasa”` – boş bir levha.`` Aile ve toplum, bu levhayı dolduran tek aktör. Bu bakış açısına göre, her türlü ahlaki öğreti, ister dini ister seküler olsun, kaçınılmaz olarak bir “programlama”dır. Çocuk, kendi seçmediği bir yazılımla hayata başlar.
Diğer yanda ise, `Immanuel Kant` duruyor.`` Kant için ahlak, dışarıdan dayatılan bir şey değil, `aklın kendi yasasını bulması`dır.`` Yetiştirmenin amacı, çocuğun bu ahlaki yasayı kendi aklıyla keşfedebilecek özerkliğe ulaşmasını sağlamak olmalıdır. Kant şöyle der:
`
`
Peki, “Sen iyisin çünkü Tanrı öyle buyuruyor” veya “Bunu yapma, ayıptır” demek, onu bir amaç (örneğin, itaatkâr bir birey olma amacı) için kullanmak mıdır?
`
Kritik Fark: Eleştirel Aklın Anahtarı`Belki de mesele, *neyi* öğrettiğimizden ziyade, *nasıl* öğrettiğimizde gizli. Beyin yıkama, sorgulamayı, şüpheyi, alternatifi imkansız kılan kapalı bir sistemdir.
Eleştirel düşünceyi aktif olarak bastırır. “Bunu böyle bil, çünkü ben öyle diyorum” veya “Bunu sorgulayan cehenneme gider” cümleleri bu kategoridedir.Oysa gerçek bir ahlaki eğitim, ``**sorgulamanın kapısını aralayan, hatta teşvik eden bir süreçtir**``. “Biz böyle inanıyoruz, çünkü şu sebepler bize mantıklı geliyor. Diğer insanlar ise şunlara inanıyor. Sence hangisi daha adil bir sistem?” diyebilmektir. Bu, çocuğa bir “içerik” sunarken, onu işleyecek “eleştirel aklın” alet çantasını da vermektir. Birine balık vermekle, balık tutmayı öğretmek arasındaki fark gibi.
`
Peki Ya “Tarafsız” Büyütmek?`“O zaman hiçbir şey öğretmeyelim, kendi seçsin” diye bir seçenek var mı? Maalesef, bu da bir seçimdir ve kendi içinde bir ahlaki duruş barındırır: `“Ahlaki görelilik ve bireyselcilik en doğru yoldur.”` ``Bu da çocuğun zihnine enjekte edilen güçlü bir varsayımdır! Tam bir tarafsızlık imkansızdır. Sessizlik bile bir mesajdır.
Sonuç olarak (bu kelimeyi kullanmamak için kendimi zor tutuyorum!), her ebeveyn kaçınılmaz olarak çocuğunun ahlaki haritasının ilk çizeridir. Önemli olan, bu haritayı `demir kalemle kazımak` mı, yoksa üzerine `silinebilir kalemle` işaretler koyup, “Bak, burası bize göre böyle. Sen büyüdüğünde kendi keşiflerinle bu haritayı değiştirebilir, genişletebilirsin” demek mi?
Sorum şu: **Bir çocuğa “doğru”yu öğretme çabası, onun “doğru”yu kendisinin bulma hakkını çalmak mıdır? Yoksa bu hakkı kullanabilmesi için gerekli ilk zemini hazırlamak mı?**
Siz ne düşünüyorsunuz? Sizin ahlaki pusulanızın ilk ibresi nasıl ayarlandı?