Kahvemi yudumlarken düşünüyorum da, kaç kez "İradem yetmedi" dedik kendimize? 
O ekstra dilim pastayı yememek, erteleme canavarına yenilmemek, sabah alarmında yatağı terk etmek... Hepsi o "içimizdeki güce" bağlı gibi görünür. Peki ya bu güç, `dopamin` ve `prefrontal korteks`ten ibaret, karmaşık bir nörokimyasal süreçten başka bir şey değilse? Yani, `kahramanlık hikayemiz aslında bir biyokimya laboratuvarı raporu mu?` Gelin bu kadim "irade" meselesine, modern bilimin penceresinden bakalım. 
Bilimin Dediği: "Sen, Nöronlarının Toplamısın"
Nörobilim bize net şeyler söylüyor. Şu an "Hayır, yapmayacağım!" dediğiniz an, beyninizin alnın hemen arkasındaki bölgesi (`prefrontal korteks`), limbik sistemden gelen "Aman canım, bir kereden bir şey olmaz!" (`dopamin` salınımı) çağrılarına karşı bir fren görevi görüyor. Bu, bir kas gibi yorulabilen sınırlı bir kaynak. Roy Baumeister'ın ünlü `"İrade Gücü"` teorisi de bunu destekliyor: Karar vermek, direnmek bu "bilişsel kası" tüketiyor. Yani, gün boyu küçük kararlarla yorulan prefrontal korteksiniz, akşam spor yapma veya sağlıklı yemek konusunda size ihanet edebiliyor. İşin ilginç yanı, kan şekeri seviyeleri bile bu süreci doğrudan etkiliyor. Yani, biyolojik bir makine gibi çalışıyoruz gibi görünüyor. Buradan bakınca, irade özgürlüğü değil, `nöral determinizm` kapısı aralanıyor.
Felsefenin İsyanı: "Ben, Kimyasından Fazlayım!"
Ama durun! Felsefe tarihi, bu indirgemeci bakışa isyanla dolu. Stoacılar için irade (`prohairesis`), dış dünyadaki olaylara değil, sadece onlara verdiğimiz yargılara odaklanabilme yetimizdi. Epiktetos ne güzel söylemiş:
Ortada Kalan Biz: Peki Hangisi Doğru?
İşte kışkırtıcı soru burada başlıyor. Bilim, "Nasıl?" sorusuna inanılmaz yanıtlar veriyor. Felsefe ise "Öyleyse ne anlamı var?" sorusunu sormaya devam ediyor. Eğer irade sadece kimyaysa, `ahlaki sorumluluk` kavramı çöker mi? Suçlular "Beynim öyle söyledi" diyebilir mi? Ya da başarılarımızın anlamı kalır mı? Diğer yandan, felsefi özgür irade iddiası, bilimsel bulgular karşısında naif bir inat mı?
Belki de cevap, ikisinin arasında bir yerde. Beyin kimyamız, irade gücümüzün `zeminini`, `ham maddesini` oluşturuyor. Tıpkı bir müzisyenin enstrümanı gibi. Kemanın telleri ve ahşabı (beyin kimyası) olmadan beste (irade eylemi) yapılamaz. Ama o besteyi yaratan, enstrümanın kendisi değil, müzisyendir. Bizler de nöral devrelerimizle sınırlı, ama onlarla tanımlanmayan varlıklar olabilir miyiz?
Sizce, insanın o "iç sesi", o "dur, yapma" veya "haydi, başar" dediği an, sadece nöronal bir gürültü mü, yoksa evrendeki en gizemli şey olan `bilincin` ve `özgürlüğün` bir kanıtı mı? Tartışalım!
O ekstra dilim pastayı yememek, erteleme canavarına yenilmemek, sabah alarmında yatağı terk etmek... Hepsi o "içimizdeki güce" bağlı gibi görünür. Peki ya bu güç, `dopamin` ve `prefrontal korteks`ten ibaret, karmaşık bir nörokimyasal süreçten başka bir şey değilse? Yani, `kahramanlık hikayemiz aslında bir biyokimya laboratuvarı raporu mu?` Gelin bu kadim "irade" meselesine, modern bilimin penceresinden bakalım. Bilimin Dediği: "Sen, Nöronlarının Toplamısın"Nörobilim bize net şeyler söylüyor. Şu an "Hayır, yapmayacağım!" dediğiniz an, beyninizin alnın hemen arkasındaki bölgesi (`prefrontal korteks`), limbik sistemden gelen "Aman canım, bir kereden bir şey olmaz!" (`dopamin` salınımı) çağrılarına karşı bir fren görevi görüyor. Bu, bir kas gibi yorulabilen sınırlı bir kaynak. Roy Baumeister'ın ünlü `"İrade Gücü"` teorisi de bunu destekliyor: Karar vermek, direnmek bu "bilişsel kası" tüketiyor. Yani, gün boyu küçük kararlarla yorulan prefrontal korteksiniz, akşam spor yapma veya sağlıklı yemek konusunda size ihanet edebiliyor. İşin ilginç yanı, kan şekeri seviyeleri bile bu süreci doğrudan etkiliyor. Yani, biyolojik bir makine gibi çalışıyoruz gibi görünüyor. Buradan bakınca, irade özgürlüğü değil, `nöral determinizm` kapısı aralanıyor.
Felsefenin İsyanı: "Ben, Kimyasından Fazlayım!"Ama durun! Felsefe tarihi, bu indirgemeci bakışa isyanla dolu. Stoacılar için irade (`prohairesis`), dış dünyadaki olaylara değil, sadece onlara verdiğimiz yargılara odaklanabilme yetimizdi. Epiktetos ne güzel söylemiş:
Burada irade, bir kimyasal tepkime değil, bir `zihinsel disiplin` ve seçim meselesi. Immanuel Kant ise iradeyi (`Wille`), ahlak yasasını koyan ve ona uyma kapasitesi olan `özerk` bir yeti olarak görürdü. Ona göre, sadece dürtülerimize göre hareket eden bir varlık özgür değildir; aklın sesine kulak verip onun buyruğuna göre hareket edebilen varlık özgürdür. Yani, `beyin kimyamız bize seçenekler sunar, ama nihai seçimi yapan, o kimyaya indirgenemeyen "ben"dir.`
Ortada Kalan Biz: Peki Hangisi Doğru?İşte kışkırtıcı soru burada başlıyor. Bilim, "Nasıl?" sorusuna inanılmaz yanıtlar veriyor. Felsefe ise "Öyleyse ne anlamı var?" sorusunu sormaya devam ediyor. Eğer irade sadece kimyaysa, `ahlaki sorumluluk` kavramı çöker mi? Suçlular "Beynim öyle söyledi" diyebilir mi? Ya da başarılarımızın anlamı kalır mı? Diğer yandan, felsefi özgür irade iddiası, bilimsel bulgular karşısında naif bir inat mı?
Belki de cevap, ikisinin arasında bir yerde. Beyin kimyamız, irade gücümüzün `zeminini`, `ham maddesini` oluşturuyor. Tıpkı bir müzisyenin enstrümanı gibi. Kemanın telleri ve ahşabı (beyin kimyası) olmadan beste (irade eylemi) yapılamaz. Ama o besteyi yaratan, enstrümanın kendisi değil, müzisyendir. Bizler de nöral devrelerimizle sınırlı, ama onlarla tanımlanmayan varlıklar olabilir miyiz?
Sizce, insanın o "iç sesi", o "dur, yapma" veya "haydi, başar" dediği an, sadece nöronal bir gürültü mü, yoksa evrendeki en gizemli şey olan `bilincin` ve `özgürlüğün` bir kanıtı mı? Tartışalım!