Şu anı düşün: Trafikte bir arabanın sana yol vermesi. Sen de teşekkür için elini kaldırıyorsun. İçinden, belki de farkında olmadan, "Aman ne iyi insan" diye geçiriyorsun. Peki ya bir dakika sonra, o aynı iyi insan, başka bir yerde korna çalarak, sinirle solluyor olsa? İyilik dediğimiz şey, gerçekten içimizden gelen saf bir şey mi, yoksa toplumun bize dayattığı, sonrasında hemen çıkarını düşündüğümüz bir "rol" mü? 
Daha da önemlisi, bugünlerde iyilik yapmayı samimiyetle savunan biri, "naif", "dünyadan habersiz" ve hatta "zayıf" biri olarak mı görülüyor? Gelin bu eski ama hep yeni kalan soruyu, felsefe tarihinin koridorlarında biraz dolaşarak irdeleyelim.
Antik Çağın Erdemli Gücü: Stoacılık
Eski Yunan ve Roma'ya gidelim. Burada, `Stoacılar` için iyilik, bir zayıflık değil, en yüksek erdem ve bir güç göstergesiydi. Onlara göre akıllı bir varlık olan insan, doğası gereği toplumsal ve yardımseverdir. İyilik yapmak, insan olmanın doğal bir sonucuydu. Üstelik bu, dışarıdan övgü veya karşılık bekleyen bir şey değildi. Stoacıların altın kuralı buydu: Kontrolünüzde olan şeylere (niyetleriniz, erdemleriniz) odaklanın, kontrolünüzde olmayanlara (dış dünyanın tepkisi, size teşekkür edilip edilmemesi) takılmayın. Marcus Aurelius, gücün tam da burada olduğunu söylüyordu:
Yani, sen iyiliği kendi doğanın gereği olarak yaparsın. Karşındakinin bunu nasıl karşılayacağı, senin erdeminden ve gücünden bir şey eksiltmez. Burada iyilik, içsel bir güç ve dayanıklılık kaynağı. Peki, herkes böyle mi düşünüyordu? Tabii ki hayır.
İyiliğin Ardındaki Gizli Motivasyon: Psikolojik Egoizm
Felsefe sahnesine `Thomas Hobbes` gibi düşünürler çıktığında, iyiliğe bakış radikal bir şekilde değişti. Psikolojik egoizm denilen görüşe göre, insanın *tüm* eylemlerinin altında, en nihayetinde kendi çıkarı yatar. Birine yardım ediyorsanız, bunun nedeni:
- İçinizin rahat etmesi (psikolojik haz),
- İleride size de yardım edileceği umudu (uzun vadeli çıkar),
- Toplumda iyi biri olarak görülme arzusu (sosyal statü),
- Kötü hissetmekten kaçınma (acıdan kaçınma)dır.
Bu açıdan bakınca, görünürdeki her "özverili" iyiliğin ardında, kişinin kendi "ben"inin bir tatmini yatar. Yani, ``saf, çıkarsız iyilik diye bir şey, bu bakış açısına göre, bir illüzyondan ibarettir.`` Bu, iyiliği bir zayıflık olarak değil, ama "kurnazlık" veya "içgüdüsel bir çıkar hesaplaması" olarak yorumlar. İyilik yapan kişi, belki de farkında olmadan kendi psikolojik veya sosyal borsasını yükseltmektedir.
Modern Dünyada İyiliğin İmtihanı
Peki bugün neredeyiz? Rekabetin, bireyciliğin ve "en iyisi olmak" baskısının hüküm sürdüğü bir çağda yaşıyoruz. Bu ortamda, `Friedrich Nietzsche`'nin "güç istenci" kavramı, belki de iyiliğe yönelik en sert eleştiriyi sunar. Nietzsche'ye göre, Hıristiyan ahlakıyla yaygınlaşan "çileci", "alçakgönüllü", "merhametli" olma hali, aslında "sürü insanın" güçlü, yaratıcı, farklı bireyleri (üst-insanı) kontrol altına almak için icat ettiği bir zayıflık ahlakıdır. Bu bakış açısından, sürekli iyilik yapma ve fedakarlık vurgusu, insanın içindeki yaşamı yücelten, güçlendiren dürtüleri köreltir.
Günümüzde birine sınırsızca, karşılık beklemeden yardım ettiğinizi düşünün. Çevrenizden duyabileceğiniz "Kendini kullandırıyorsun", "Hayır diyemiyorsun", "Bu dünyada böyle davranılmaz" gibi tepkiler, biraz da bu Nietzschevari "zayıflık" damgasının yansıması değil mi? İyilik, stratejik bir hamle olarak görülmediği sürece, safdillikle eşdeğer tutulabiliyor.
Ama durun! Tüm bu karanlık tabloya rağmen, ``belki de gerçek güç, tam da bu "zayıf" görülen şeyi, içsel bir kuvvetle ve hiçbir dış beklentiye girmeden yapabilmektir.`` Stoacıların dediği gibi: Dışarıdan ne kadar "aptal" veya "güçsüz" görünürsen görün, sen kendi ilkelerine sadık kalabilmek, kendi doğana uygun davranabilmek gibi muazzam bir içsel güce sahipsin. Bu, dünyanın tüm kibrine ve bencilliğine rağmen insanlığı ayakta tutan şey olabilir.
Sana göre, bir kapıyı tutmak, yardım etmek, beklentisizce vermek... Bunlar, modern dünyanın dayattığı "güçlü" imaj karşısında bir **zaaf mı**, yoksa aslında görünmeyen, derin bir **cesaret ve dayanıklılık göstergesi mi?**
Daha da önemlisi, bugünlerde iyilik yapmayı samimiyetle savunan biri, "naif", "dünyadan habersiz" ve hatta "zayıf" biri olarak mı görülüyor? Gelin bu eski ama hep yeni kalan soruyu, felsefe tarihinin koridorlarında biraz dolaşarak irdeleyelim. Antik Çağın Erdemli Gücü: StoacılıkEski Yunan ve Roma'ya gidelim. Burada, `Stoacılar` için iyilik, bir zayıflık değil, en yüksek erdem ve bir güç göstergesiydi. Onlara göre akıllı bir varlık olan insan, doğası gereği toplumsal ve yardımseverdir. İyilik yapmak, insan olmanın doğal bir sonucuydu. Üstelik bu, dışarıdan övgü veya karşılık bekleyen bir şey değildi. Stoacıların altın kuralı buydu: Kontrolünüzde olan şeylere (niyetleriniz, erdemleriniz) odaklanın, kontrolünüzde olmayanlara (dış dünyanın tepkisi, size teşekkür edilip edilmemesi) takılmayın. Marcus Aurelius, gücün tam da burada olduğunu söylüyordu:
Yani, sen iyiliği kendi doğanın gereği olarak yaparsın. Karşındakinin bunu nasıl karşılayacağı, senin erdeminden ve gücünden bir şey eksiltmez. Burada iyilik, içsel bir güç ve dayanıklılık kaynağı. Peki, herkes böyle mi düşünüyordu? Tabii ki hayır.
İyiliğin Ardındaki Gizli Motivasyon: Psikolojik EgoizmFelsefe sahnesine `Thomas Hobbes` gibi düşünürler çıktığında, iyiliğe bakış radikal bir şekilde değişti. Psikolojik egoizm denilen görüşe göre, insanın *tüm* eylemlerinin altında, en nihayetinde kendi çıkarı yatar. Birine yardım ediyorsanız, bunun nedeni:
- İçinizin rahat etmesi (psikolojik haz),
- İleride size de yardım edileceği umudu (uzun vadeli çıkar),
- Toplumda iyi biri olarak görülme arzusu (sosyal statü),
- Kötü hissetmekten kaçınma (acıdan kaçınma)dır.
Bu açıdan bakınca, görünürdeki her "özverili" iyiliğin ardında, kişinin kendi "ben"inin bir tatmini yatar. Yani, ``saf, çıkarsız iyilik diye bir şey, bu bakış açısına göre, bir illüzyondan ibarettir.`` Bu, iyiliği bir zayıflık olarak değil, ama "kurnazlık" veya "içgüdüsel bir çıkar hesaplaması" olarak yorumlar. İyilik yapan kişi, belki de farkında olmadan kendi psikolojik veya sosyal borsasını yükseltmektedir.
Modern Dünyada İyiliğin İmtihanıPeki bugün neredeyiz? Rekabetin, bireyciliğin ve "en iyisi olmak" baskısının hüküm sürdüğü bir çağda yaşıyoruz. Bu ortamda, `Friedrich Nietzsche`'nin "güç istenci" kavramı, belki de iyiliğe yönelik en sert eleştiriyi sunar. Nietzsche'ye göre, Hıristiyan ahlakıyla yaygınlaşan "çileci", "alçakgönüllü", "merhametli" olma hali, aslında "sürü insanın" güçlü, yaratıcı, farklı bireyleri (üst-insanı) kontrol altına almak için icat ettiği bir zayıflık ahlakıdır. Bu bakış açısından, sürekli iyilik yapma ve fedakarlık vurgusu, insanın içindeki yaşamı yücelten, güçlendiren dürtüleri köreltir.
Günümüzde birine sınırsızca, karşılık beklemeden yardım ettiğinizi düşünün. Çevrenizden duyabileceğiniz "Kendini kullandırıyorsun", "Hayır diyemiyorsun", "Bu dünyada böyle davranılmaz" gibi tepkiler, biraz da bu Nietzschevari "zayıflık" damgasının yansıması değil mi? İyilik, stratejik bir hamle olarak görülmediği sürece, safdillikle eşdeğer tutulabiliyor.
Ama durun! Tüm bu karanlık tabloya rağmen, ``belki de gerçek güç, tam da bu "zayıf" görülen şeyi, içsel bir kuvvetle ve hiçbir dış beklentiye girmeden yapabilmektir.`` Stoacıların dediği gibi: Dışarıdan ne kadar "aptal" veya "güçsüz" görünürsen görün, sen kendi ilkelerine sadık kalabilmek, kendi doğana uygun davranabilmek gibi muazzam bir içsel güce sahipsin. Bu, dünyanın tüm kibrine ve bencilliğine rağmen insanlığı ayakta tutan şey olabilir.
Sana göre, bir kapıyı tutmak, yardım etmek, beklentisizce vermek... Bunlar, modern dünyanın dayattığı "güçlü" imaj karşısında bir **zaaf mı**, yoksa aslında görünmeyen, derin bir **cesaret ve dayanıklılık göstergesi mi?**