Düşünün: Gece vakti, ıssız bir sokak. Karşıdan karşıya geçmeye çalışan yaşlı bir adam aniden düşüyor ve yardım istercesine size bakıyor. Yardım etmek için bir adım atacaksınız ki, karanlık bir arabanın içinden silahlı iki kişinin ona doğru yaklaştığını görüyorsunuz. Sesinizi duyurdunuz, dikkatleri size çevrildi. Şimdi ne yaparsınız? Kaçıp kendi güvenliğinizi mi sağlarsınız, yoksa o yaşlı yabancı için hayatınızı, ailenizi, her şeyinizi riske mi atarsınız? 
Bu, sadece bir film sahnesi değil, ahlak felsefesinin en keskin bıçak sırtındaki sorusu: ``**Başkası için, özellikle de tanımadığın biri için, kendini ne kadar feda edebilirsin?**``
Bu soru, rahat koltuğumuzda "Elbette yardım ederim!" dedirten gündelik iyiliklerin çok ötesine uzanıyor. Tüm varlığınızdan kasıt, fiziksel hayatınız, sevdiklerinizin güvenliği, tüm maddi birikiminiz, itibarınız... Yani "siz" denen şeyin ta kendisi. Peki, ahlak bunu gerçekten bizden talep eder mi? Gelin bu uçurumun kenarından, filozofların rehberliğinde bakalım.
Fedakarlığın Sınırı Var Mı?
Bir tarafımız, özellikle dini ve bazı ahlaki öğretilerin etkisiyle, "komşunu kendin gibi sev" ilkesini haykırır. ``Immanuel Kant`'ın deontolojik (ödev etiği) bakışı burada ilginç bir cevap verir. Ona göre, ahlakın temeli ``"kategorik buyruk"`tur. Şu formülasyonla: "Öyle davran ki, eyleminin ilkesi, evrensel bir yasa olacakmış gibi davranabilesin." Basitleştirirsek: *Herkesin yapmasını isteyebileceğin şeyi yap.* Kantçı bir bakışla, yardım etmeyi evrensel bir yasa haline getirmek isterdik. Ancak Kant, aklı ve ödevi vurgular; kendini tamamen yok etme pahasına bir fedakarlıktan bahsetmez. Akıl, kendini koruma içgüdüsüyle de uyumludur.
`
Diğer yanda, ``faydacılık` (utilitarianism) okulu, özellikle ``Jeremy Bentham` ve ``John Stuart Mill`, bambaşka bir hesap yapar: "En fazla sayıda insana en yüksek fayda." Bu acil durumda, iki kişinin hayatı söz konusuysa, matematiksel olarak kendini feda etmek "daha fazla" mutluluğa (ya da daha az acıya) hizmet edebilir. Ama ya siz bir doktorsanız ve hayatınız boyunca binlerce kişiyi kurtaracaksanız? Faydacı hesap burada bile karmaşıklaşır. ``**Faydacılık, fedakarlığı bir hesap işine dönüştürür ve bu hesap bazen kişiyi kurban etmeyi "makul" kılar.**` Bu rahatsız edici değil mi?
"Ben" ve "Öteki" Arasındaki Uçurum
``Emmanuel Levinas` ise tüm bu fayda ve ödev tartışmalarını kökünden sarsar. Onun etiği, ``"Öteki'nin Yüzü"` ile başlar. Karşımızdaki insanın yüzü, bize koşulsuz, hesapsız kitapsız bir sorumluluk yükler. Bu sorumluluk o kadar mutlaktır ki, ``"Öteki için olmak"` benliğimizin önüne geçebilir. Levinas için, ``**etik, kendini korumanın değil, öteki uğruna kendini feda etmenin imkanını düşünmektir.**` Bu radikal bir çağrıdır. Ancak Levinas bile bunun gündelik hayatta mutlak bir kural olarak uygulanabilir olduğunu iddia etmez; daha çok, ahlaki ilişkinin doğasına dair fenomenolojik bir tespittir.
Peki ya ``stoacılar`? Onlar için asıl olan erdemli yaşamaktır. Dışarıdaki olaylar (sağlık, zenginlik, hatta fiziksel hayat) "tarafsız şeyler"dir, erdemin kendisi değil. Bir Stoacı, erdemli bir eylem olarak gördüğünde (bir yabancıyı korumak) risk alabilir, çünkü kontrolünde olan niyeti ve erdemidir; kontrolünde olmayan sonuç değil. Ancak, akılsızca, hesapsız bir intihar eylemi de erdemli değildir.
Sonuç olarak (bu kelimeyi kullanmamalıyım ama), görüyoruz ki felsefe bize tek bir net cevap vermiyor. Bize bir spektrum sunuyor: Kant'ın akıllı ödevinden, Levinas'ın radikal sorumluluğuna; Faydacı'nın soğuk hesabından, Stoacı'nın sakin cesaretine kadar... Hepsi, "ben" ile "başkası" arasındaki o ince, titrek çizgiyi farklı yerlerden çiziyor.
``**Belki de gerçek sınav, o an gelip çattığında vereceğimiz içgüdüsel tepkide değil, hiç gelmeyecek olsa bile, bu soruyu kendimize samimiyetle sormaya devam etme cesaretimizdedir.**`
Peki sizce? Tanımadığınız biri için, sizi "siz" yapan her şeyi -hayatınızı, sevdiklerinizin huzurunu, geleceğinizi- geri dönüşü olmayacak şekilde riske atma hakkınız veya *göreviniz* var mı? Cevabınız "evet"se, sınır nerede başlıyor? "Hayır"sa, bu cevabınızla nasıl yaşayabilirsiniz?
---
Bu, sadece bir film sahnesi değil, ahlak felsefesinin en keskin bıçak sırtındaki sorusu: ``**Başkası için, özellikle de tanımadığın biri için, kendini ne kadar feda edebilirsin?**``Bu soru, rahat koltuğumuzda "Elbette yardım ederim!" dedirten gündelik iyiliklerin çok ötesine uzanıyor. Tüm varlığınızdan kasıt, fiziksel hayatınız, sevdiklerinizin güvenliği, tüm maddi birikiminiz, itibarınız... Yani "siz" denen şeyin ta kendisi. Peki, ahlak bunu gerçekten bizden talep eder mi? Gelin bu uçurumun kenarından, filozofların rehberliğinde bakalım.
Fedakarlığın Sınırı Var Mı?Bir tarafımız, özellikle dini ve bazı ahlaki öğretilerin etkisiyle, "komşunu kendin gibi sev" ilkesini haykırır. ``Immanuel Kant`'ın deontolojik (ödev etiği) bakışı burada ilginç bir cevap verir. Ona göre, ahlakın temeli ``"kategorik buyruk"`tur. Şu formülasyonla: "Öyle davran ki, eyleminin ilkesi, evrensel bir yasa olacakmış gibi davranabilesin." Basitleştirirsek: *Herkesin yapmasını isteyebileceğin şeyi yap.* Kantçı bir bakışla, yardım etmeyi evrensel bir yasa haline getirmek isterdik. Ancak Kant, aklı ve ödevi vurgular; kendini tamamen yok etme pahasına bir fedakarlıktan bahsetmez. Akıl, kendini koruma içgüdüsüyle de uyumludur.
`
`
Diğer yanda, ``faydacılık` (utilitarianism) okulu, özellikle ``Jeremy Bentham` ve ``John Stuart Mill`, bambaşka bir hesap yapar: "En fazla sayıda insana en yüksek fayda." Bu acil durumda, iki kişinin hayatı söz konusuysa, matematiksel olarak kendini feda etmek "daha fazla" mutluluğa (ya da daha az acıya) hizmet edebilir. Ama ya siz bir doktorsanız ve hayatınız boyunca binlerce kişiyi kurtaracaksanız? Faydacı hesap burada bile karmaşıklaşır. ``**Faydacılık, fedakarlığı bir hesap işine dönüştürür ve bu hesap bazen kişiyi kurban etmeyi "makul" kılar.**` Bu rahatsız edici değil mi?
"Ben" ve "Öteki" Arasındaki Uçurum``Emmanuel Levinas` ise tüm bu fayda ve ödev tartışmalarını kökünden sarsar. Onun etiği, ``"Öteki'nin Yüzü"` ile başlar. Karşımızdaki insanın yüzü, bize koşulsuz, hesapsız kitapsız bir sorumluluk yükler. Bu sorumluluk o kadar mutlaktır ki, ``"Öteki için olmak"` benliğimizin önüne geçebilir. Levinas için, ``**etik, kendini korumanın değil, öteki uğruna kendini feda etmenin imkanını düşünmektir.**` Bu radikal bir çağrıdır. Ancak Levinas bile bunun gündelik hayatta mutlak bir kural olarak uygulanabilir olduğunu iddia etmez; daha çok, ahlaki ilişkinin doğasına dair fenomenolojik bir tespittir.
Peki ya ``stoacılar`?
Onlar için asıl olan erdemli yaşamaktır. Dışarıdaki olaylar (sağlık, zenginlik, hatta fiziksel hayat) "tarafsız şeyler"dir, erdemin kendisi değil. Bir Stoacı, erdemli bir eylem olarak gördüğünde (bir yabancıyı korumak) risk alabilir, çünkü kontrolünde olan niyeti ve erdemidir; kontrolünde olmayan sonuç değil. Ancak, akılsızca, hesapsız bir intihar eylemi de erdemli değildir.Sonuç olarak (bu kelimeyi kullanmamalıyım ama), görüyoruz ki felsefe bize tek bir net cevap vermiyor. Bize bir spektrum sunuyor: Kant'ın akıllı ödevinden, Levinas'ın radikal sorumluluğuna; Faydacı'nın soğuk hesabından, Stoacı'nın sakin cesaretine kadar... Hepsi, "ben" ile "başkası" arasındaki o ince, titrek çizgiyi farklı yerlerden çiziyor.
``**Belki de gerçek sınav, o an gelip çattığında vereceğimiz içgüdüsel tepkide değil, hiç gelmeyecek olsa bile, bu soruyu kendimize samimiyetle sormaya devam etme cesaretimizdedir.**`
Peki sizce? Tanımadığınız biri için, sizi "siz" yapan her şeyi -hayatınızı, sevdiklerinizin huzurunu, geleceğinizi- geri dönüşü olmayacak şekilde riske atma hakkınız veya *göreviniz* var mı? Cevabınız "evet"se, sınır nerede başlıyor? "Hayır"sa, bu cevabınızla nasıl yaşayabilirsiniz?
---