Düşünün: Bir arkadaşınıza yardım ettiniz, bir yabancıya kapıyı tuttunuz, bağış yaptınız. İçinizde o sıcacık, pırıltılı bir his beliriyor, değil mi? 
Kendinizi iyi, doğru, "insan" gibi hissediyorsunuz. Peki ya bu iyiliklerinizin asıl amacı, tam da bu iyi hissetme haliyse? O zaman yaptığınız şey, son tahlilde, kendi ruhsal konforunuz için mi? Bu, bizi ahlakın en dikenli sorularından birine götürüyor: **Saf, çıkar gözetmeyen bir iyilik mümkün mü, yoksa her "altruist" (özgeci) davranışın kökünde bir tür "psikolojik egoizm" mi yatar?**
Gelin bu çetrefilli meseleyi, felsefe tarihinin iki dev isminin zıt kulvarlarından bakarak inceleyelim.
Kant: Aklın Sesi ve "Ödev" Ahlakı
Immanuel Kant, bu konuda belki de en katı, en yüce standartları koyan isim. Ona göre, bir eylemin ahlaki değeri, **niyetten** gelir. Ve bu niyet, "ödev" duygusuyla yapılmış olmalıdır. Yani, "İyilik yapayım da içim rahat etsin" veya "İyilik yapayım da insanlar bana saygı duysun" diye yapılan hiçbir şey, Kant'ın gözünde ahlaki değildir. Hatta, duygularınıza kapılıp, içinizden geldiği için yaptığınız iyilik bile! Çünkü o zaman, aklınızın emrettiği evrensel bir yasaya değil, o anki psikolojik durumunuza itaat ediyorsunuzdur.
Kant için gerçek erdem, zor olandır. İçiniz hiç istemeden, size hiçbir haz vaat etmeden, sadece "yapılması gereken bu" diyerek yaptığınız şeydir. Şu ünlü sözü tam da bunu anlatır:
Yani, duyguların değişken bulutlarından üstte, saf ve soğuk bir şekilde parlayan bir rehber. Eğer iyiliğinizin tek karşılığı, içinizdeki o sıcak hisse dönüşüyorsa, Kant'a göre bu bir ticaretten farksızdır. **Bencil değilsiniz belki, ama ahlaki de değilsiniz.** Ahlak, kişisel tatmin pazarı değildir.
Hume: Duygunun Sıcaklığı ve "Sempati"
İşte tam burada, David Hume, Kant'ın o buz gibi aklına, insan doğasının sıcak çayını döküverir.
Hume'a göre ahlakın temeli **akıl değil, duygudur.** Bizi iyilik yapmaya iten şey, "sempati" (ya da bugünkü tabirle empati) yeteneğimizdir. Başkasının mutluluğunu görünce içimizde doğal olarak oluşan o olumlu duygu, bizi harekete geçirir.
Hume için, iyilik yapıp da iyi hissetmemek neredeyse imkansızdır! Çünkü zaten mekanizma öyle işler. Biz, başkalarının acı ve sevinçlerine ortak olabilen sosyal varlıklarız. İyilik yaparak aslında toplumsal bağlarımızı güçlendirir, kendi var oluşumuzu anlamlandırırız. Yani, o "iyi hissetme" hali, bencillik değil, insan olmanın doğal ve gerekli bir yan ürünüdür.
Peki ya gerçek hayatta? Kant'ın robot gibi, hiçbir duygu taşımayan "ahlaklı insan"ı mı daha değerli, yoksa içi sevgi ve sempatiyle dolu, yaptığı iyilikten keyif alan Hume'cu insan mı?
Belki de ikisi de haklıdır. Kant, ahlakı bir **standart**, bir kılıç gibi keskin tutmamız gerektiğini söylüyor. "İyi hissettiriyor" bahanesiyle her türlü çıkar ilişkisinin ahlak kılıfına bürünmesine karşı bir uyarı bu. Hume ise bize, ahlakın **motivasyonunun** nereden geldiğini, onun insani ve duygusal köklerini gösteriyor.
Sonuçta, birine yardım ederken içinizde oluşan o güzel his, eyleminizi değersiz kılmaz. Aksine, onu insani kılar. Önemli olan, o hissin **tek ve birincil** amacınız olup olmadığı. "Sadece" iyi hissetmek için mi yapıyorsunuz, yoksa gerçekten bir ihtiyacı gidermek, bir değeri yaşatmak için mi? İkincisi söz konusuysa, arkasından gelen iyi his, hak edilmiş bir armağandır.
Sorum şu: **Sizce, içimizdeki o "iyi hissetme" arzusunu tamamen susturup, sadece soğuk bir ödev duygusuyla yapılan bir iyilik, gerçekten daha mı üstündür? Yoksa ahlak, insanın bu "haz alma" kapasitesiyle birlikte var olan bir şey midir?** Fikrinizi merakla bekliyorum.
Kendinizi iyi, doğru, "insan" gibi hissediyorsunuz. Peki ya bu iyiliklerinizin asıl amacı, tam da bu iyi hissetme haliyse? O zaman yaptığınız şey, son tahlilde, kendi ruhsal konforunuz için mi? Bu, bizi ahlakın en dikenli sorularından birine götürüyor: **Saf, çıkar gözetmeyen bir iyilik mümkün mü, yoksa her "altruist" (özgeci) davranışın kökünde bir tür "psikolojik egoizm" mi yatar?**Gelin bu çetrefilli meseleyi, felsefe tarihinin iki dev isminin zıt kulvarlarından bakarak inceleyelim.
Kant: Aklın Sesi ve "Ödev" AhlakıImmanuel Kant, bu konuda belki de en katı, en yüce standartları koyan isim. Ona göre, bir eylemin ahlaki değeri, **niyetten** gelir. Ve bu niyet, "ödev" duygusuyla yapılmış olmalıdır. Yani, "İyilik yapayım da içim rahat etsin" veya "İyilik yapayım da insanlar bana saygı duysun" diye yapılan hiçbir şey, Kant'ın gözünde ahlaki değildir. Hatta, duygularınıza kapılıp, içinizden geldiği için yaptığınız iyilik bile! Çünkü o zaman, aklınızın emrettiği evrensel bir yasaya değil, o anki psikolojik durumunuza itaat ediyorsunuzdur.
Kant için gerçek erdem, zor olandır. İçiniz hiç istemeden, size hiçbir haz vaat etmeden, sadece "yapılması gereken bu" diyerek yaptığınız şeydir. Şu ünlü sözü tam da bunu anlatır:
Yani, duyguların değişken bulutlarından üstte, saf ve soğuk bir şekilde parlayan bir rehber. Eğer iyiliğinizin tek karşılığı, içinizdeki o sıcak hisse dönüşüyorsa, Kant'a göre bu bir ticaretten farksızdır. **Bencil değilsiniz belki, ama ahlaki de değilsiniz.** Ahlak, kişisel tatmin pazarı değildir.
Hume: Duygunun Sıcaklığı ve "Sempati"İşte tam burada, David Hume, Kant'ın o buz gibi aklına, insan doğasının sıcak çayını döküverir.
Hume'a göre ahlakın temeli **akıl değil, duygudur.** Bizi iyilik yapmaya iten şey, "sempati" (ya da bugünkü tabirle empati) yeteneğimizdir. Başkasının mutluluğunu görünce içimizde doğal olarak oluşan o olumlu duygu, bizi harekete geçirir.Hume için, iyilik yapıp da iyi hissetmemek neredeyse imkansızdır! Çünkü zaten mekanizma öyle işler. Biz, başkalarının acı ve sevinçlerine ortak olabilen sosyal varlıklarız. İyilik yaparak aslında toplumsal bağlarımızı güçlendirir, kendi var oluşumuzu anlamlandırırız. Yani, o "iyi hissetme" hali, bencillik değil, insan olmanın doğal ve gerekli bir yan ürünüdür.
Peki ya gerçek hayatta? Kant'ın robot gibi, hiçbir duygu taşımayan "ahlaklı insan"ı mı daha değerli, yoksa içi sevgi ve sempatiyle dolu, yaptığı iyilikten keyif alan Hume'cu insan mı?
Belki de ikisi de haklıdır. Kant, ahlakı bir **standart**, bir kılıç gibi keskin tutmamız gerektiğini söylüyor. "İyi hissettiriyor" bahanesiyle her türlü çıkar ilişkisinin ahlak kılıfına bürünmesine karşı bir uyarı bu. Hume ise bize, ahlakın **motivasyonunun** nereden geldiğini, onun insani ve duygusal köklerini gösteriyor.
Sonuçta, birine yardım ederken içinizde oluşan o güzel his, eyleminizi değersiz kılmaz. Aksine, onu insani kılar. Önemli olan, o hissin **tek ve birincil** amacınız olup olmadığı. "Sadece" iyi hissetmek için mi yapıyorsunuz, yoksa gerçekten bir ihtiyacı gidermek, bir değeri yaşatmak için mi? İkincisi söz konusuysa, arkasından gelen iyi his, hak edilmiş bir armağandır.
Sorum şu: **Sizce, içimizdeki o "iyi hissetme" arzusunu tamamen susturup, sadece soğuk bir ödev duygusuyla yapılan bir iyilik, gerçekten daha mı üstündür? Yoksa ahlak, insanın bu "haz alma" kapasitesiyle birlikte var olan bir şey midir?** Fikrinizi merakla bekliyorum.