Fırtınalı bir denizde, tek başına bir adam. Dalgaların ve umutsuzluğun ortasında, medeniyetten kopmuş, kendi dünyasını sıfırdan inşa etmeye mahkum. Bu, sadece Robinson Crusoe'nun değil, onu yaratan zihnin de alegorik bir portresidir. Daniel Defoe, kendi hayatında defalarca enkazdan yeniden doğmuş, İngiltere'nin siyasi ve sosyal fırtınalarında sürüklenmiş, hapishanelerde çürümüş, darağacının gölgesinde yaşamış, ancak kalemi ve zekasıyla her seferinde küllerinden doğmayı başarmış bir savaşçıydı. O, sadece ilk İngiliz romanının yazarı değil; aynı zamanda bir casus, bir tacir, bir iflas etmiş borçlu, bir hiciv ustası, bir propagandacı ve modern gazeteciliğin habercisiydi. Onun hikayesi, 17. yüzyılın sonu ile 18. yüzyılın başının kaotik, tehlikeli ve muazzam derecede yaratıcı dünyasına açılan bir penceredir. Burada, bir edebiyat devinin doğuşuna değil, bir "homo economicus"un, yani ekonomik ve sosyal hayatta tek başına ayakta kalmaya çalışan modern bireyin doğuşuna tanıklık edeceğiz. | 
|
- Doğum: 1660 civarı, Londra, İngiltere
- Ölüm: 24 Nisan 1731, Londra, İngiltere
- Asıl Adı: Daniel Foe ("De" önekini 1703'te ekledi)
- Başlıca Meslekler: Tüccar, Gazeteci, Politik Yazı, Casus, Roman Yazarı
- Ölümsüz Eseri: Robinson Crusoe (1719)
- Diğer Önemli Eserler: Moll Flanders, Veba Yılı Günlüğü, Roxana
- En Büyük Mirası: İngiliz edebiyatında gerçekçi romanın ve modern gazeteciliğin kurucu babası olarak kabul edilmesi.
Foe'dan Defoe'ya: Bir Tüccarın Siyaset Fırtınasına GirişiDaniel Foe, Londra'nın balmumu tüccarı ve varlıklı bir kasap olan James Foe'nun oğlu olarak, Restorasyon döneminin hemen başında dünyaya geldi. Babasının Püriten inançları doğrultusunda, papaz olması için Dissenter'ların (İngiltere Kilisesi'ne bağlı olmayanlar) akademisine gönderildi. Ancak genç Daniel'in ruhunda ticaret ve macera vardı. Papaz olmak yerine, çorap tüccarlığına atıldı, İspanya ve Portekiz'de iş yaptı, hatta Monmouth Dükü'nün başarısız isyanına katılmak gibi tehlikeli siyasi sulara da girdi. Bu dönem, onun karakterini şekillendirdi: risk alabilen, dünyayı gören, finansal iniş çıkışları bizzat yaşayan bir pragmatist.
Ancak asıl dönüm noktası, 1688'deki Muhteşem Devrim oldu. Protestan III. William'ın tahta çıkışını coşkuyla karşılayan Defoe, onun sadık bir destekçisi ve propaganda yazarı haline geldi. 1701'de yazdığı "Asıl İngiliz" adlı hicivli şiiri, onu bir anda ülke çapında tanınan bir figüre dönüştürdü. Şiir, İngilizliğin ırktan değil, özgürlük ve protestanlık değerlerinden geldiğini savunuyordu. Bu başarı, onu Kral'ın gözüne soktu, ancak aynı zamanda siyasi rakiplerinin hedef tahtası haline getirdi.
Darağacının Gölgesi ve Tek Başına Duruş1702'de Kraliçe Anne tahta çıktı ve muhafazakar Tory'ler güç kazandı. Defoe, Dissenter'ların haklarını savunduğu ve din adamlarını acımasızca eleştirdiği "En Kısa Yoldan Dissenter'larla Hesaplaşma" adlı broşürü yayımladı. Bu sert hiciv, iktidarı eleştirmekten öte, bir isyan çağrısı olarak yorumlandı. Defoe tutuklandı, hain ilan edildi ve üç gün boyunca Londra'nın en işlek meydanlarından birinde teşhir edilmek üzere darağacına çıkarıldı. Ölümle burun burunaydı.
Ancak, güçlü siyasi bağlantıları ve belki de hükümete hizmet etme vaadi onu idamdan kurtardı. Bunun bedeli, Newgate Hapishanesi'ne atılmak oldu. Bu karanlık, hastalıklı ve umutsuzluk dolu yer, onun ruhuna kazındı ve ileride yazacağı "Moll Flanders" ve "Veba Yılı Günlüğü" gibi eserlerdeki gerçekçi betimlemelerin kaynağı haline geldi. Hapisten çıkışı, bir tür sözleşmeyle oldu: Tory hükümeti için gizli bir ajan olarak çalışacaktı. Bu dönemde, ülkeyi dolaşıp kamuoyunu gözlemledi, raporlar yazdı. Bu ikircikli rol, onun ahlaki pusulasına dair derin sorular doğurur: Bir özgürlük savaşçısı mı, yoksa fırsatçı bir hayatta kalan mıydı?
The Review: Tek Adamın Medya İmparatorluğuHapisten çıktıktan sonra, Defoe edebi enerjisini yepyeni bir mecraya kanalize etti: 1704'te "The Review" adlı süreli yayını çıkarmaya başladı. Bu, sadece bir gazete değil, neredeyse tamamen tek bir kişi tarafından yazılan, siyaset, ekonomi, ahlak ve din üzerine denemeler, haberler ve yorumlar içeren devrim niteliğinde bir yayındı. Haftada üç kez çıkıyordu ve Defoe, modern köşe yazarlığının, hatta blog yazarlığının erken bir öncüsü haline geldi. Burada geliştirdiği sade, doğrudan, ikna edici ve kurgusal karakterler aracılığıyla hikaye anlatma tekniği, onun romanlarına giden yolu döşeyecekti. The Review, bir adamın zihninin, bir ulusun kamusal tartışmasını nasıl şekillendirebileceğinin kanıtıydı.
Crusoe Çağı: Bir Edebi Devin Doğuşu1713'te tekrar hapse girip çıkan Defoe, siyasi dalgalardan yorgun düşmüştü. 1719'da, 59 yaşındayken, belki de maddi sıkıntıları hafifletmek amacıyla, "York'lu Bir Denizcinin, Kendi Kaleminden, Deniz Kazasında Tek Başına Kurtulup Amerika Sahillerinde, Oroonoko Nehri Ağzına Yakın Issız Bir Adada 28 Yıl Yaşadığı Olağanüstü Serüvenleri" alt başlıklı bir kitap yayımladı. Adı: **Robinson Crusoe**.
Kitap, İskoç denizci Alexander Selkirk'in hikayesinden esinlenmişti, ancak Defoe onu varoluşsal bir alegoriye dönüştürdü. Crusoe, sadece macera yaşayan biri değil; çalışkanlığı, pratik zekası ve Protestan inancıyla (Defoe'nun kendi Püriten arka planının yansıması) doğayı ve kaderini kontrol altına almaya çalışan modern ekonomik insanın prototipiydi. Romanın "gerçek bir hikaye" izlenimi veren detaycı, günlük tarzı, okuyucuyu hemen içine çekti. Muazzam bir ticari başarı elde etti ve edebi bir fenomen haline geldi. Defoe, geç gelen bu şöhreti takip etmekte gecikmedi: "Moll Flanders", "Kaptan Singleton", "Veba Yılı Günlüğü" (tarihsel kurgunun şaheseri), "Colonel Jack" ve "Roxana" gibi bir dizi romanı art arda yayımladı. Hepsi de toplumun kenarında kalmış, hayatta kalmak için mücadele eden "anti-kahramanların" hikayesiydi.
Son Sürgün: Yalnız Bir Dehanın MirasıDefoe'nun son yılları, borçlardan ve siyasi patronlarının gözden düşmesinden kaynaklanan sıkıntılarla geçti. Ailesinden uzakta, Londra'nın gözden uzak bir sokağında, belki de Crusoe gibi bir tür içsel sürgünde, 24 Nisan 1731'de öldü. Ölümü, dönemin basınında neredeyse fark edilmedi. Bir hiciv ustası, bir gazeteci olarak hatırlanmayı ummuş olabilirdi.
Ancak mirası, onun tahminlerinin çok ötesine geçti. Daniel Defoe, edebiyat tarihine, roman denen türü bir eğlence aracı olmaktan çıkarıp bireyin iç dünyasını, toplumla çatışmasını ve hayatta kalma mücadelesini anlatmanın birincil aracı haline getiren kişi olarak geçti. Onun gerçekçiliği, Dickens'tan Balzac'a kadar sayısız yazarı etkiledi. Robinson Crusoe imgesi ise, batı kültürünün DNA'sına işledi; bireycilik, kolonyalizm, doğaya hükmetme ve inziva üzerine sayısız tartışmanın merkezinde yer aldı. O, hapishane hücresinden ve darağacının gölgesinden, tüm dünyada okunacak evrensel hikayeler yaratarak kurtulmayı başarmıştı. Daniel Defoe, nihayetinde, modern insanın ruhsal ıssız adasının ilk ve en kalıcı haritacısıdır.