Sabah alarmın çalıyor. Kalkıp işe gideceksin. Aynı kahvaltı, aynı yol, aynı ofis. Akşam eve dönüp dizini izleyeceksin. Peki, bu senaryoyu kim yazdı? 
Sen mi, yoksa seni çevreleyen koşullar, alışkanlıklar ve toplumun beklentileri mi? Bugün biraz kendimizi kandırmayı bırakıp, hayat denen bu metne kimin imza attığına bakalım mı?
Varoluşçu Kalem: "Sen Yaratırsın!"
20. yüzyılın asi çocukları, varoluşçular, bu soruya net bir cevap veriyor: "Yazıyorsun, hem de her an!" Onlara göre insan, önce var olur, sonra kendi özünü, yani kim olduğunu, seçimleriyle yaratır. **Jean-Paul Sartre**'ın meşhur "İnsan, kendi yaptığı şeydir" sözü tam da bunu anlatır. Her sabah o alarmı ertelemek ya da kalkmak, o işte kalıp kalmamak, o ilişkiyi bitirip bitirmemek... Hepsi senin elindeki kalemin birer darbesi. Bu bakış açısı hem özgürleştirici hem de korkutucudur. Çünkü sorumluluk tamamen sendedir. Hiçbir kader, tanrı ya da toplum, senin yazdığın hikayenin sorumluluğunu üzerinden alamaz.
Determinizmin Gölgesi: "Sen Sadece Bir Okursun"
Peki ya gerçekten özgür irademiz yoksa?
Felsefenin diğer tarafı, **determinizm**, sahneye çıkıyor ve diyor ki: "Sen sadece satırları takip eden bir okursun." Bu düşünceye göre, her olay ve her karar, ondan önce gelen bir dizi nedenin kaçınılmaz sonucudur. Genetik kodun, yetiştirilme tarzın, beyin kimyasal dengen, içinde bulunduğun sosyo-ekonomik koşullar... Tüm bunlar senin "karar" dediğin şeyi aslında önceden belirler. **Baruch Spinoza** gibi düşünürler, özgür iradenin bir yanılsama olduğunu savunur. Sen, evrensel bir yasanın akışında sürüklenen bir yapraksındır sadece. Bu durumda, kahramanı olduğunu sandığın hikaye, aslında sen doğmadan çok önce yazılmış bir senaryodur.
Belki de gerçek, bu iki uç noktanın tam ortasında bir yerde. Belki biz, önceden yazılmış bir senaryonun (determinizm) içinde, karakterimize küçük notlar düşme, replikleri biraz değiştirme özgürlüğüne (varoluşçuluk) sahibiz.
Stoacı Denge: Kontrol Edebildiklerine Odaklan
Antik **Stoacılar** ise bu ikileme pratik bir çözüm sunar. **Epiktetos**'un şu sözü her şeyi özetler: "Bazı şeyler bizim kontrolümüzde, bazıları değil." Onlara göre, dış olaylar, başkalarının düşünceleri, geçmiş... Bunlar bize verilmiş, "okunacak" kısımlardır. Bizim asıl "yazma" alanımız, bu olaylara verdiğimiz tepkiler, tutumlar ve değer yargılarımızdır.
Yani, trafik sıkışıklığı (okuma kısmı) senin kontrolünde değildir. Ama o trafikte öfkeyle kornaya basmak ya da bir podcast dinleyerek sakin kalmak (yazma kısmı) senin seçimindir. Stoacılık, yazamayacağın sayfalara üzülmek yerine, elindeki boş sayfayı en güzel şekilde doldurmanı söyler.
Peki ya sen? Bugün yaptığın o küçük seçim, gerçekten senin özgür iradenin bir ürünü müydü, yoksa seni sen yapan milyonlarca faktörün zorunlu bir sonucu muydu? **Kendi hikayeni yazdığına gerçekten inanıyor musun, yoksa sadece satır aralarına küçük notlar düşebilen bir okuyucu musun?**
Sen mi, yoksa seni çevreleyen koşullar, alışkanlıklar ve toplumun beklentileri mi? Bugün biraz kendimizi kandırmayı bırakıp, hayat denen bu metne kimin imza attığına bakalım mı? Varoluşçu Kalem: "Sen Yaratırsın!"20. yüzyılın asi çocukları, varoluşçular, bu soruya net bir cevap veriyor: "Yazıyorsun, hem de her an!" Onlara göre insan, önce var olur, sonra kendi özünü, yani kim olduğunu, seçimleriyle yaratır. **Jean-Paul Sartre**'ın meşhur "İnsan, kendi yaptığı şeydir" sözü tam da bunu anlatır. Her sabah o alarmı ertelemek ya da kalkmak, o işte kalıp kalmamak, o ilişkiyi bitirip bitirmemek... Hepsi senin elindeki kalemin birer darbesi. Bu bakış açısı hem özgürleştirici hem de korkutucudur. Çünkü sorumluluk tamamen sendedir. Hiçbir kader, tanrı ya da toplum, senin yazdığın hikayenin sorumluluğunu üzerinden alamaz.
Determinizmin Gölgesi: "Sen Sadece Bir Okursun"Peki ya gerçekten özgür irademiz yoksa?
Felsefenin diğer tarafı, **determinizm**, sahneye çıkıyor ve diyor ki: "Sen sadece satırları takip eden bir okursun." Bu düşünceye göre, her olay ve her karar, ondan önce gelen bir dizi nedenin kaçınılmaz sonucudur. Genetik kodun, yetiştirilme tarzın, beyin kimyasal dengen, içinde bulunduğun sosyo-ekonomik koşullar... Tüm bunlar senin "karar" dediğin şeyi aslında önceden belirler. **Baruch Spinoza** gibi düşünürler, özgür iradenin bir yanılsama olduğunu savunur. Sen, evrensel bir yasanın akışında sürüklenen bir yapraksındır sadece. Bu durumda, kahramanı olduğunu sandığın hikaye, aslında sen doğmadan çok önce yazılmış bir senaryodur.Belki de gerçek, bu iki uç noktanın tam ortasında bir yerde. Belki biz, önceden yazılmış bir senaryonun (determinizm) içinde, karakterimize küçük notlar düşme, replikleri biraz değiştirme özgürlüğüne (varoluşçuluk) sahibiz.
Stoacı Denge: Kontrol Edebildiklerine OdaklanAntik **Stoacılar** ise bu ikileme pratik bir çözüm sunar. **Epiktetos**'un şu sözü her şeyi özetler: "Bazı şeyler bizim kontrolümüzde, bazıları değil." Onlara göre, dış olaylar, başkalarının düşünceleri, geçmiş... Bunlar bize verilmiş, "okunacak" kısımlardır. Bizim asıl "yazma" alanımız, bu olaylara verdiğimiz tepkiler, tutumlar ve değer yargılarımızdır.
Yani, trafik sıkışıklığı (okuma kısmı) senin kontrolünde değildir. Ama o trafikte öfkeyle kornaya basmak ya da bir podcast dinleyerek sakin kalmak (yazma kısmı) senin seçimindir. Stoacılık, yazamayacağın sayfalara üzülmek yerine, elindeki boş sayfayı en güzel şekilde doldurmanı söyler.Peki ya sen? Bugün yaptığın o küçük seçim, gerçekten senin özgür iradenin bir ürünü müydü, yoksa seni sen yapan milyonlarca faktörün zorunlu bir sonucu muydu? **Kendi hikayeni yazdığına gerçekten inanıyor musun, yoksa sadece satır aralarına küçük notlar düşebilen bir okuyucu musun?**