Kahvemi yudumluyorum ve ekrana bakıyorum. Bilim haberlerinde yine bir "Her Şeyin Teorisi" heyecanı var. Fizikçiler, evrenin tüm kuvvetlerini tek bir zarif denklemde birleştirmenin peşinde. Sonra düşünüyorum: Ya bu arayış, aslında çok daha eski, çok daha farklı bir yerde başladıysa? Ya bu "tek denklem" arayışımız, aslında ruhumuzun derinlerinde, antik bir felsefi dürtüden kaynaklanıyorsa? İşte tam burada, 3. yüzyıldan bir ses, Plotinus, devreye giriyor ve bize `Bir`'i anlatıyor. 
Peki nedir bu `Bir`? En basit ifadeyle, her şeyin kaynağı, tanımlanamaz, sınırsız, mutlak olan. Plotinus'a göre, `Bir` hiçbir şey değildir, çünkü "bir şey" olmak sınırlanmak demektir. O, saf iyilik ve mükemmelliktir. Kendisi hakkında "şudur" diyemeyiz, sadece "değildir" diyebiliriz. Tıpkı bir ışık kaynağının kendisini göremememiz gibi, ondan taşan ışığı (evreni) görürüz.
Taşma ve Varoluşun Hiyerarşisi
Plotinus'un evren modeli, `Bir`'den dışa doğru bir taşma (emanation) ile başlar. Bu bir yaratılış değil, zorunlu ve kusursuz bir yayılımdır. İlk taşan şey, `Zihin (Nous)`'tur. Burası `Bir`'in kendisini düşündüğü, Platonik ideal formların evidir. Saf akıl ve bilgidir. Ardından, Zihin'den `Ruh (Psyche)` taşar. Ruh, hareketi, zamanı ve bireysel ruhları yaratır. En sonunda da madde dünyası, yani bizim fiziksel evrenimiz ortaya çıkar. Bu, mükemmellikten uzaklaşmanın en uç noktasıdır. Plotinus'un ünlü sözü bu hali anlatır:
Yani, ruhun amacı, bu hiyerarşide tersine yol almak, maddenin karanlığından sıyrılıp, tekrar `Bir` ile mistik bir birleşme (henosis) yaşamaktır.
Bilimin Teorisi vs. Felsefenin Bir'i
Şimdi gelelim can alıcı soruya: Plotinus'un bu mistik, ruhani `Bir`'i, fizikçilerin aradığı matematiksel "Her Şeyin Teorisi" ile nasıl buluşabilir? İlk bakışta biri şiirsel metafizik, diğeri sert fizik gibi görünüyor, değil mi?
Ama durun. İkisinin de ortak noktası ``"birlik" ve "köken" arayışı``dır. Fizik, dört temel kuvveti (yerçekimi, elektromanyetizma, güçlü ve zayıf nükleer kuvvetler) tek bir çatı altında birleştirmek istiyor. Bu, görüngüler dünyasının (Plotinus'un madde dünyasının) birliğini arıyor. Plotinus ise daha ileri giderek, sadece fizik yasalarının değil, `var olmanın, bilincin, aklın ve değerin` de tek bir kaynaktan çıktığını söylüyor.
Modern fizikteki "sicim teorisi" veya "kuantum kütleçekim" arayışları, bize evrenin en temel düzeyde nasıl "tek tip" bir şeyden (sicimler, döngüler vs.) oluştuğunu anlatmaya çalışıyor. Bu, Plotinus'un `Zihin` seviyesine bir analog olabilir mi? Yani, fizik yasalarının ve matematiksel gerçekliğin evi? Belki de fizikçiler, farkında olmadan, `Bir`'in ilk yansımasının peşindeler.
Büyük Soru ve Açmaz
Ancak burada dev bir uçurum var. Bilim, `gözlem, ölçüm ve test edilebilirlik` üzerine kuruludur. Plotinus'un `Bir`'i ise tanımsız, akıl üstü ve nihayetinde `kişisel tecrübe` ile ulaşılabilir bir kavramdır. Bir fizik teorisi asla "iyilik" veya "güzellik"ten bahsetmez. Oysa Plotinus için `Bir`, aynı zamanda bu değerlerin ta kendisidir.
Peki ya bu iki arayış birbirini tamamlıyorsa? Ya fizik, `nasıl` sorusunun (mekanizmanın) en son noktasına ulaşırken, Plotinus'un felsefesi `niçin` sorusuna (anlamın ve değerin kökenine) dair bir çerçeve sunuyorsa? ``Belki de "Her Şeyin Teorisi" dediğimiz şey, sadece maddenin değil, anlamın da teorisi olmak zorunda.``
Sonuçta, evreni anlama çabamız sadece denklemlerden ibaret değil. O denklemlerin neden "zarif" olduğunu, doğa yasalarında neden bir düzen bulduğumuzu ve nihayetinde bilincimizin bu bütünün neresinde olduğunu da sorguluyoruz. Plotinus, bize bu bütünsel resmi, kökleri `Bir`'e dayanan bir varoluş şeması olarak sunuyor.
Sorum şu: **Sizce, evrenin nihai bir formülünü ararken, Plotinus'un binlerce yıl önce işaret ettiği gibi, sadece fiziksel yasaları değil, bilinci, aklı ve hatta ahlakı da içeren "her şey"in kökenine inmek mümkün müdür? Yoksa bu iki dil (fizik ve metafizik) asla aynı şarkıyı söyleyemez mi?** Fikrinizi merakla bekliyorum.
Peki nedir bu `Bir`? En basit ifadeyle, her şeyin kaynağı, tanımlanamaz, sınırsız, mutlak olan. Plotinus'a göre, `Bir` hiçbir şey değildir, çünkü "bir şey" olmak sınırlanmak demektir. O, saf iyilik ve mükemmelliktir. Kendisi hakkında "şudur" diyemeyiz, sadece "değildir" diyebiliriz. Tıpkı bir ışık kaynağının kendisini göremememiz gibi, ondan taşan ışığı (evreni) görürüz.
Taşma ve Varoluşun HiyerarşisiPlotinus'un evren modeli, `Bir`'den dışa doğru bir taşma (emanation) ile başlar. Bu bir yaratılış değil, zorunlu ve kusursuz bir yayılımdır. İlk taşan şey, `Zihin (Nous)`'tur. Burası `Bir`'in kendisini düşündüğü, Platonik ideal formların evidir. Saf akıl ve bilgidir. Ardından, Zihin'den `Ruh (Psyche)` taşar. Ruh, hareketi, zamanı ve bireysel ruhları yaratır. En sonunda da madde dünyası, yani bizim fiziksel evrenimiz ortaya çıkar. Bu, mükemmellikten uzaklaşmanın en uç noktasıdır. Plotinus'un ünlü sözü bu hali anlatır:
Yani, ruhun amacı, bu hiyerarşide tersine yol almak, maddenin karanlığından sıyrılıp, tekrar `Bir` ile mistik bir birleşme (henosis) yaşamaktır.
Bilimin Teorisi vs. Felsefenin Bir'iŞimdi gelelim can alıcı soruya: Plotinus'un bu mistik, ruhani `Bir`'i, fizikçilerin aradığı matematiksel "Her Şeyin Teorisi" ile nasıl buluşabilir? İlk bakışta biri şiirsel metafizik, diğeri sert fizik gibi görünüyor, değil mi?
Ama durun. İkisinin de ortak noktası ``"birlik" ve "köken" arayışı``dır. Fizik, dört temel kuvveti (yerçekimi, elektromanyetizma, güçlü ve zayıf nükleer kuvvetler) tek bir çatı altında birleştirmek istiyor. Bu, görüngüler dünyasının (Plotinus'un madde dünyasının) birliğini arıyor. Plotinus ise daha ileri giderek, sadece fizik yasalarının değil, `var olmanın, bilincin, aklın ve değerin` de tek bir kaynaktan çıktığını söylüyor.
Modern fizikteki "sicim teorisi" veya "kuantum kütleçekim" arayışları, bize evrenin en temel düzeyde nasıl "tek tip" bir şeyden (sicimler, döngüler vs.) oluştuğunu anlatmaya çalışıyor. Bu, Plotinus'un `Zihin` seviyesine bir analog olabilir mi? Yani, fizik yasalarının ve matematiksel gerçekliğin evi? Belki de fizikçiler, farkında olmadan, `Bir`'in ilk yansımasının peşindeler.
Büyük Soru ve AçmazAncak burada dev bir uçurum var. Bilim, `gözlem, ölçüm ve test edilebilirlik` üzerine kuruludur. Plotinus'un `Bir`'i ise tanımsız, akıl üstü ve nihayetinde `kişisel tecrübe` ile ulaşılabilir bir kavramdır. Bir fizik teorisi asla "iyilik" veya "güzellik"ten bahsetmez. Oysa Plotinus için `Bir`, aynı zamanda bu değerlerin ta kendisidir.
Peki ya bu iki arayış birbirini tamamlıyorsa? Ya fizik, `nasıl` sorusunun (mekanizmanın) en son noktasına ulaşırken, Plotinus'un felsefesi `niçin` sorusuna (anlamın ve değerin kökenine) dair bir çerçeve sunuyorsa? ``Belki de "Her Şeyin Teorisi" dediğimiz şey, sadece maddenin değil, anlamın da teorisi olmak zorunda.``
Sonuçta, evreni anlama çabamız sadece denklemlerden ibaret değil. O denklemlerin neden "zarif" olduğunu, doğa yasalarında neden bir düzen bulduğumuzu ve nihayetinde bilincimizin bu bütünün neresinde olduğunu da sorguluyoruz. Plotinus, bize bu bütünsel resmi, kökleri `Bir`'e dayanan bir varoluş şeması olarak sunuyor.
Sorum şu: **Sizce, evrenin nihai bir formülünü ararken, Plotinus'un binlerce yıl önce işaret ettiği gibi, sadece fiziksel yasaları değil, bilinci, aklı ve hatta ahlakı da içeren "her şey"in kökenine inmek mümkün müdür? Yoksa bu iki dil (fizik ve metafizik) asla aynı şarkıyı söyleyemez mi?** Fikrinizi merakla bekliyorum.