Şöyle düşünün: Mahallenizdeki parka, çocukların oynadığı tek yeşil alana, bir AVM yapılacak. Vicdanınız, adalet duygunuz isyan ediyor. Barışçıl imza topluyorsunuz, yetkililere mail atıyorsunuz, medyaya ulaşmaya çalışıyorsunuz. Ama hiçbir sonuç alamıyorsunuz. Bir sabah kalkıyorsunuz, iş makineleri parkın kapısında. O anda içinizde kabaran o yoğun öfke, "Durun!" diye bağırmak, belki de fiziksel olarak engel olmak dürtüsü... İşte o an, tam da en değer verdiğiniz `"barış"` veya `"yaşam hakkı"` ideali uğruna, şiddet denen canavarı çağırabilir mi?
Bu, felsefe tarihinin en sancılı, en kanlı sorusudur belki de. İyi bir amaç, kötü araçları haklı çıkarır mı? Gelin bu uçurumun kenarında biraz duralım.
Araçlar Masum Değil Mi? Araç-Amaç Diyalektiği
`Immanuel Kant`, bu konuda belki de en katı duran isim. Onun `kategorik imperatif`ine (koşulsuz buyruk) göre, insan asla sadece bir "araç" olarak görülemez. Şiddet, karşı tarafın insanlığını, özerkliğini hiçe saymaktır. Kant için, dünyadaki tüm savaşları bitirecek en adil barışı bile, bir insana şiddet uygulayarak elde etmek ahlaken yanlıştır. Amacın iyiliği, kötü aracı asla temize çıkaramaz. Bu, ahlakın değişmez, evrensel bir yasasıdır.
Peki ya `Machiavelli`? Onun pragmatik bakışı, Kant'ın sert duvarını yıkar gibidir. `Prens` adlı eserinde, amaca ulaşmak için her yolun mubah olduğunu söylemese de, siyasette ahlakın sıradan insan ahlakından farklı işlediğini savunur. İdeal bir devleti (amaç) ayakta tutmak için, bazen acımasız, şiddet içeren kararlar (araç) gerekli olabilir. Burada çelişki değil, bir `realpolitik`, yani gerçekçi politika vardır.
Devrim Hakkı ve Meşru Müdafaa: Şiddetin "İstisnası" Var Mı?
`John Locke` gibi düşünürler, `meşru müdafaa` hakkından bahseder. Size yönelik bir saldırı, hayatınızı veya temel haklarınızı tehdit ediyorsa, şiddetle karşılık vermek sadece bir hak değil, bir ödev bile olabilir. Peki, bu mantık toplumsal düzeye çıkarılabilir mi? `Jean-Jacques Rousseau`'nun "toplum sözleşmesi" bozulduğunda, halkın egemenliği gasp edildiğinde, devrim hakkı doğar. Fransız Devrimi, bu düşüncenin kanlı bir tezahürüdür: `Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik` gibi yüce idealler, giyotin gibi korkunç bir araçla savunulmuştur. Burada çelişki, yoksa trajik bir zorunluluk muydu?
20. yüzyıl, bu tartışmayı daha da keskinleştirdi. `Mahatma Gandhi` veya `Martin Luther King` gibi isimler, şiddetsiz direnişin (`ahimsa`, sivil itaatsizlik) ne kadar güçlü bir silah olabileceğini gösterdi. Onlara göre, şiddetle savaşırsan, kazansan bile elde ettiğin şey, daha fazla şiddetin tohumlarını ektiğin bir alandan başka bir şey olmaz. Barışı şiddetle inşa edemezsin.
Ancak, `George Orwell` gibi yazarlar, faşizm gibi mutlak bir kötülüğe karşı pasif kalmanın da bir tür ahlaki ihanet olduğunu savunur. Bazen, daha büyük bir şiddeti durdurmak için, sınırlı ve kontrollü bir şiddet gerekli midir?
`Belki de asıl çelişki, şiddetin kendisinin "araç" olmaktan çıkıp, yavaş yavaş "amaç" haline gelme ihtimalinde yatıyor.` İdeale olan bağlılık, mücadelenin ateşi içinde eriyip, yerini sadece güç ve tahakküm arzusuna bırakabilir mi?
Sorum şu: Sizce, `adalet`, `özgürlük` veya `barış` gibi kutsal bir ideal uğruna sınırı aşıp şiddete başvuran biri, o idealin ta kendisini yok etmiş olur mu? Yoksa, dünyanın acımasız gerçekliğinde, bazen ideallerimizi kirli ellerle korumak zorunda mı kalırız? Fikriniz benim için çok kıymetli, yorumlarda buluşalım.
Bu, felsefe tarihinin en sancılı, en kanlı sorusudur belki de. İyi bir amaç, kötü araçları haklı çıkarır mı? Gelin bu uçurumun kenarında biraz duralım.
Araçlar Masum Değil Mi? Araç-Amaç Diyalektiği`Immanuel Kant`, bu konuda belki de en katı duran isim. Onun `kategorik imperatif`ine (koşulsuz buyruk) göre, insan asla sadece bir "araç" olarak görülemez. Şiddet, karşı tarafın insanlığını, özerkliğini hiçe saymaktır. Kant için, dünyadaki tüm savaşları bitirecek en adil barışı bile, bir insana şiddet uygulayarak elde etmek ahlaken yanlıştır. Amacın iyiliği, kötü aracı asla temize çıkaramaz. Bu, ahlakın değişmez, evrensel bir yasasıdır.
Peki ya `Machiavelli`? Onun pragmatik bakışı, Kant'ın sert duvarını yıkar gibidir. `Prens` adlı eserinde, amaca ulaşmak için her yolun mubah olduğunu söylemese de, siyasette ahlakın sıradan insan ahlakından farklı işlediğini savunur. İdeal bir devleti (amaç) ayakta tutmak için, bazen acımasız, şiddet içeren kararlar (araç) gerekli olabilir. Burada çelişki değil, bir `realpolitik`, yani gerçekçi politika vardır.
Devrim Hakkı ve Meşru Müdafaa: Şiddetin "İstisnası" Var Mı?`John Locke` gibi düşünürler, `meşru müdafaa` hakkından bahseder. Size yönelik bir saldırı, hayatınızı veya temel haklarınızı tehdit ediyorsa, şiddetle karşılık vermek sadece bir hak değil, bir ödev bile olabilir. Peki, bu mantık toplumsal düzeye çıkarılabilir mi? `Jean-Jacques Rousseau`'nun "toplum sözleşmesi" bozulduğunda, halkın egemenliği gasp edildiğinde, devrim hakkı doğar. Fransız Devrimi, bu düşüncenin kanlı bir tezahürüdür: `Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik` gibi yüce idealler, giyotin gibi korkunç bir araçla savunulmuştur. Burada çelişki, yoksa trajik bir zorunluluk muydu?
20. yüzyıl, bu tartışmayı daha da keskinleştirdi. `Mahatma Gandhi` veya `Martin Luther King` gibi isimler, şiddetsiz direnişin (`ahimsa`, sivil itaatsizlik) ne kadar güçlü bir silah olabileceğini gösterdi. Onlara göre, şiddetle savaşırsan, kazansan bile elde ettiğin şey, daha fazla şiddetin tohumlarını ektiğin bir alandan başka bir şey olmaz. Barışı şiddetle inşa edemezsin.
Ancak, `George Orwell` gibi yazarlar, faşizm gibi mutlak bir kötülüğe karşı pasif kalmanın da bir tür ahlaki ihanet olduğunu savunur. Bazen, daha büyük bir şiddeti durdurmak için, sınırlı ve kontrollü bir şiddet gerekli midir?
`Belki de asıl çelişki, şiddetin kendisinin "araç" olmaktan çıkıp, yavaş yavaş "amaç" haline gelme ihtimalinde yatıyor.` İdeale olan bağlılık, mücadelenin ateşi içinde eriyip, yerini sadece güç ve tahakküm arzusuna bırakabilir mi?
Sorum şu: Sizce, `adalet`, `özgürlük` veya `barış` gibi kutsal bir ideal uğruna sınırı aşıp şiddete başvuran biri, o idealin ta kendisini yok etmiş olur mu? Yoksa, dünyanın acımasız gerçekliğinde, bazen ideallerimizi kirli ellerle korumak zorunda mı kalırız? Fikriniz benim için çok kıymetli, yorumlarda buluşalım.