Kahvemi yudumlarken, dün akşam haberlerde gördüğüm bir olay aklıma takıldı. Sıradan görünen bir insan, hiçbir zorlama yokken, neden kasıtlı olarak başkasına zarar verir? 
Sadece "kötü insan" deyip geçmek çok kolay. Ama felsefe tam da bu noktada, rahatsız edici sorular sormamız için bize itiyor: İnsan, özgür iradesiyle, bilerek ve isteyerek, "kötü" olanı seçebilir mi? Yoksa her kötü eylemin arkasında, onu "kaçınılmaz" kılan bir cehalet, bir yanılgı, bir zorunluluk mu yatar? Gelin bu kadim labirente birlikte girelim. 
Kötülük Bir Cehalet Mi? Sokrates'in Devrimci Fikri
Antik Yunan'ın sokaklarında dolaşan `Sokrates`, bu soruya radikal bir cevap veriyordu. Ona göre, hiç kimse *bilerek* kötülük yapmaz. İnsan, iyiyi ve güzeli bildiği anda, ona yönelir. Kötülük ise bir `cehalet`, bir bilgi eksikliği, bir yanılgıdır. Yani, hırsızlık yapan kişi, aslında "adalet" ve "erdem" kavramlarını tam olarak bilmediği için, kısa vadeli bir çıkarı (iyi) uzun vadeli erdeme tercih eder. Bu bakış açısına göre, kötülük bir "seçim" değil, bir "hatadır".
Bu görüş, kötülüğü neredeyse bir hastalık, tedavi edilebilir bir ruhsal yanılsama olarak görür. Peki ya insan, iyiyi tam olarak bildiği halde, sırf "istediği için" kötülüğe yöneliyorsa? İşte burada tartışma iyice kızışıyor.
Özgür İradenin Karanlık Yüzü: Kötülüğün Cazibesi
Sokrates'in aksine, birçok düşünür insanın kötülüğü `bilinçli bir tercih` olarak yapabileceğini savunur. `Augustinus` gibi teologlar için, kötülük "varlığın yokluğu" değil, aktif bir reddediştir. Daha da çarpıcı olanı, `Friedrich Nietzsche`'nin bakışıdır. Nietzsche, geleneksel "iyi" ve "kötü" ahlakının bir köle ahlakı olduğunu söyler. Ona göre, insanın içindeki güç istenci, bazen geleneksel sınırları yıkmak, "kötü" denen şeyi deneyimlemek isteyebilir. Bu, bir güç gösterisi, özgürlüğün kanıtıdır adeta.
Modern psikolojinin babası sayılan `Sigmund Freud` da bize, aklın karanlık bir bodrum katı olduğunu, `id` denen ilkel benliğimizin sürekli haz peşinde koştuğunu ve toplumsal kuralları (`süperego`) hiçe sayabildiğini gösterdi. Yani, kötülük yapma "potansiyeli", içimizde, bilinçdışımızda saklı duruyor.
Belki de asıl soru şu: Kötülüğü seçmek, özgür iradenin en saf, en rahatsız edici kanıtı mıdır?
Seçim mi, Zorunluluk mu? Determinizm Tuzağı
Bir de madalyonun öteki yüzü var: `Determinizm`. Bu görüşe göre, evrendeki her olay (dolayısıyla her insan eylemi), önceden var olan nedenlerin kaçınılmaz bir sonucudur. Genetik kodun, çocukluk travmalarının, sosyo-ekonomik koşulların, beyin kimyasının bir ürünüyüz. Bu pencereden bakınca, "katil" dediğimiz kişi, aslında yapmak zorunda olduğu şeyi yapmıştır. `Özgür irade bir yanılsamadır`. Eğer bu doğruysa, "kötülüğü seçmek" diye bir şeyden söz etmek bile anlamsızlaşır. Her şey, dev bir domino taşı dizisinin kaçınılmaz düşüşüdür. Bu fikir, ahlaki sorumluluğumuzu yerle bir eder gibi görünse de, üzerinde düşünmeye değer.
Peki sizce?
İnsan, tüm bu koşulların farkında olarak, sırf "özgür olduğunu hissetmek" için mi kötülüğe meyleder? Yoksa Sokrates'in dediği gibi, aslında hepimiz -kötülük yapanlar da dahil- kendi çarpık algımızın içinde, "iyi" olduğunu sandığımız şeyin peşinden mi gidiyoruz?
**Sizce, bir insanın bilinçli ve tamamen özgür iradesiyle kötülüğü seçtiği an gerçekten var mıdır? Yoksa her kötülük, bir çeşit "yanılgı" veya "zorunluluk" mudur?** Düşüncelerinizi merakla bekliyorum.
Sadece "kötü insan" deyip geçmek çok kolay. Ama felsefe tam da bu noktada, rahatsız edici sorular sormamız için bize itiyor: İnsan, özgür iradesiyle, bilerek ve isteyerek, "kötü" olanı seçebilir mi? Yoksa her kötü eylemin arkasında, onu "kaçınılmaz" kılan bir cehalet, bir yanılgı, bir zorunluluk mu yatar? Gelin bu kadim labirente birlikte girelim. Kötülük Bir Cehalet Mi? Sokrates'in Devrimci FikriAntik Yunan'ın sokaklarında dolaşan `Sokrates`, bu soruya radikal bir cevap veriyordu. Ona göre, hiç kimse *bilerek* kötülük yapmaz. İnsan, iyiyi ve güzeli bildiği anda, ona yönelir. Kötülük ise bir `cehalet`, bir bilgi eksikliği, bir yanılgıdır. Yani, hırsızlık yapan kişi, aslında "adalet" ve "erdem" kavramlarını tam olarak bilmediği için, kısa vadeli bir çıkarı (iyi) uzun vadeli erdeme tercih eder. Bu bakış açısına göre, kötülük bir "seçim" değil, bir "hatadır".
Bu görüş, kötülüğü neredeyse bir hastalık, tedavi edilebilir bir ruhsal yanılsama olarak görür. Peki ya insan, iyiyi tam olarak bildiği halde, sırf "istediği için" kötülüğe yöneliyorsa? İşte burada tartışma iyice kızışıyor.
Özgür İradenin Karanlık Yüzü: Kötülüğün CazibesiSokrates'in aksine, birçok düşünür insanın kötülüğü `bilinçli bir tercih` olarak yapabileceğini savunur. `Augustinus` gibi teologlar için, kötülük "varlığın yokluğu" değil, aktif bir reddediştir. Daha da çarpıcı olanı, `Friedrich Nietzsche`'nin bakışıdır. Nietzsche, geleneksel "iyi" ve "kötü" ahlakının bir köle ahlakı olduğunu söyler. Ona göre, insanın içindeki güç istenci, bazen geleneksel sınırları yıkmak, "kötü" denen şeyi deneyimlemek isteyebilir. Bu, bir güç gösterisi, özgürlüğün kanıtıdır adeta.
Modern psikolojinin babası sayılan `Sigmund Freud` da bize, aklın karanlık bir bodrum katı olduğunu, `id` denen ilkel benliğimizin sürekli haz peşinde koştuğunu ve toplumsal kuralları (`süperego`) hiçe sayabildiğini gösterdi. Yani, kötülük yapma "potansiyeli", içimizde, bilinçdışımızda saklı duruyor.
Belki de asıl soru şu: Kötülüğü seçmek, özgür iradenin en saf, en rahatsız edici kanıtı mıdır?
Seçim mi, Zorunluluk mu? Determinizm TuzağıBir de madalyonun öteki yüzü var: `Determinizm`. Bu görüşe göre, evrendeki her olay (dolayısıyla her insan eylemi), önceden var olan nedenlerin kaçınılmaz bir sonucudur. Genetik kodun, çocukluk travmalarının, sosyo-ekonomik koşulların, beyin kimyasının bir ürünüyüz. Bu pencereden bakınca, "katil" dediğimiz kişi, aslında yapmak zorunda olduğu şeyi yapmıştır. `Özgür irade bir yanılsamadır`. Eğer bu doğruysa, "kötülüğü seçmek" diye bir şeyden söz etmek bile anlamsızlaşır. Her şey, dev bir domino taşı dizisinin kaçınılmaz düşüşüdür. Bu fikir, ahlaki sorumluluğumuzu yerle bir eder gibi görünse de, üzerinde düşünmeye değer.
Peki sizce?
İnsan, tüm bu koşulların farkında olarak, sırf "özgür olduğunu hissetmek" için mi kötülüğe meyleder? Yoksa Sokrates'in dediği gibi, aslında hepimiz -kötülük yapanlar da dahil- kendi çarpık algımızın içinde, "iyi" olduğunu sandığımız şeyin peşinden mi gidiyoruz?**Sizce, bir insanın bilinçli ve tamamen özgür iradesiyle kötülüğü seçtiği an gerçekten var mıdır? Yoksa her kötülük, bir çeşit "yanılgı" veya "zorunluluk" mudur?** Düşüncelerinizi merakla bekliyorum.