Şöyle bir an düşünün: En yakın arkadaşınız, aylardır emek verdiği, gözü gibi baktığı bir resmi size gösteriyor ve "Nasıl olmuş?" diye soruyor. Siz ise o resmin gerçekten... pek de iyi olmadığını düşünüyorsunuz. İçinizden "Renkler uyumsuz, kompozisyon dağınık" diye geçiriyorsunuz. O an ne yaparsınız? 
Yüzünde umutla bekleyen o ışığı söndürmek pahasına acımasız bir dürüstlükle mi davranırsınız, yoksa "Çok yaratıcı, emeğine sağlık!" diyerek küçük, beyaz bir yalanla onu mutlu etmeyi mi seçersiniz?
Bu ikilem, felsefe tarihinin en kadim ve dikenli yollarından birine çıkarıyor bizi: ``Gerçek, her koşulda söylenmeli midir, yoksa iyilik ve merhamet, bazen hakikatten daha değerli olabilir mi?`` Gelin bu çetrefilli ahlak sarmalında biraz dolaşalım.
Kant'ın Sert Duruşu: Yalan, Asla ve Asla!
``Immanuel Kant``, bu konuda belki de en katı, en tavizsiz isimdir. Ona göre, doğruyu söylemek ``koşulsuz bir yükümlülük``tür, bir "kategorik imperatif"tir. Bir eylemin ahlaki olup olmadığını, evrensel bir yasa haline gelip gelemeyeceğine bakarak anlarız. Kant'ın mantığıyla düşünelim: "İnsanlar, kalplerini kırmamak için yalan söyleyebilir" kuralı evrensel olsaydı ne olurdu? Güven diye bir şey kalmaz, her söz şüpheyle karşılanırdı. Yalan, iletişimin temelini çürütürdü. Kant için, iyi niyetle söylenen bir yalan bile, karşıdaki insanın ``özerkliğine ve seçme hakkına`` saygısızlıktır. Ona göre, en acı gerçek bile, bir yalandan daha onurludur.
Faydacıların Esnek Hesabı: En Büyük İyilik Hangisinde?
Kant'ın bu sert çizgisine karşı, ``Faydacılık`` (Utilitarianism) okulu çok daha esnek ve sonuç odaklı bir hesap yapar. ``Jeremy Bentham`` ve ``John Stuart Mill`` gibi düşünürlere göre, ahlaki olan, ``en fazla sayıda insana en yüksek faydayı ve mutluluğu sağlayan`` eylemdir. Buradan bakınca, durum anında değişir.
Dostunuzun çirkin resmi karşısında, acı gerçeği söyleyip onu derinden üzmek mi daha fazla acıya (ve dolayısıyla daha az mutluluğa) sebep olur, yoksa zararsız bir yalanla onu mutlu etmek, ilişkinizi korumak mı? Faydacı için, bu basit bir mutluluk/mutsuzluk hesabıdır. Eğer yalan, neticede daha büyük bir iyiliğe (dostunuzun mutluluğu, ilişkinizin devamı) hizmet ediyorsa, ahlaki olarak kabul edilebilir hale gelir. Burada amaç, hakikatin kendisi değil, eylemin ``sonucu``dur.
Aristoteles'in Altın Ortası: Pratik Bilgelik (Phronesis)
``Aristoteles`` ise bize ikisinin arasında, duruma göre şekillenen bir yol önerir: ``Altın Orta``. Ona göre erdem, aşırı uçların (ifrat ve tefrit) ortasıdır. Bu durumda bir uç, her koşulda acımasızca doğruyu söylemek; diğer uç ise sürekli yalan söylemektir. Erdem ise bu ikisinin arasında, ``pratik bilgelik (phronesis)`` ile hareket etmektir.
Yani, ne her zaman katı bir Kantçı gibi davranmak, ne de her durumu faydacı bir hesaba vurmak... Aristoteles için önemli olan, ``kişiye, zamana, yere ve duruma en uygun olanı, bilgece seçebilmektir.`` Bazen dürüstlük, bazen de nezaket öne çıkabilir. Önemli olan, karakterin bu incelikli durumları ayırt edebilecek şekilde gelişmiş olmasıdır.
Peki ya siz?
Bir ilişkiyi, bir anlık huzuru kurtarmak için söylenen "zararsız" yalanlar, zamanla gerçeğin temelini aşındırıp güveni zayıflatır mı? Yoksa insani ilişkiler, bazen hakikatten daha kırılgan olduğu için, bu küçük süslemelere ihtiyaç duyar mı? **Siz o resmi yapan arkadaşınızın yerinde olsaydınız, samimi ama acıtıcı bir eleştiriyi mi, yoksa iyi niyetli bir takdiri mi tercih ederdiniz?**
Yüzünde umutla bekleyen o ışığı söndürmek pahasına acımasız bir dürüstlükle mi davranırsınız, yoksa "Çok yaratıcı, emeğine sağlık!" diyerek küçük, beyaz bir yalanla onu mutlu etmeyi mi seçersiniz?Bu ikilem, felsefe tarihinin en kadim ve dikenli yollarından birine çıkarıyor bizi: ``Gerçek, her koşulda söylenmeli midir, yoksa iyilik ve merhamet, bazen hakikatten daha değerli olabilir mi?`` Gelin bu çetrefilli ahlak sarmalında biraz dolaşalım.
Kant'ın Sert Duruşu: Yalan, Asla ve Asla!``Immanuel Kant``, bu konuda belki de en katı, en tavizsiz isimdir. Ona göre, doğruyu söylemek ``koşulsuz bir yükümlülük``tür, bir "kategorik imperatif"tir. Bir eylemin ahlaki olup olmadığını, evrensel bir yasa haline gelip gelemeyeceğine bakarak anlarız. Kant'ın mantığıyla düşünelim: "İnsanlar, kalplerini kırmamak için yalan söyleyebilir" kuralı evrensel olsaydı ne olurdu? Güven diye bir şey kalmaz, her söz şüpheyle karşılanırdı. Yalan, iletişimin temelini çürütürdü. Kant için, iyi niyetle söylenen bir yalan bile, karşıdaki insanın ``özerkliğine ve seçme hakkına`` saygısızlıktır. Ona göre, en acı gerçek bile, bir yalandan daha onurludur.
Faydacıların Esnek Hesabı: En Büyük İyilik Hangisinde?Kant'ın bu sert çizgisine karşı, ``Faydacılık`` (Utilitarianism) okulu çok daha esnek ve sonuç odaklı bir hesap yapar. ``Jeremy Bentham`` ve ``John Stuart Mill`` gibi düşünürlere göre, ahlaki olan, ``en fazla sayıda insana en yüksek faydayı ve mutluluğu sağlayan`` eylemdir. Buradan bakınca, durum anında değişir.
Dostunuzun çirkin resmi karşısında, acı gerçeği söyleyip onu derinden üzmek mi daha fazla acıya (ve dolayısıyla daha az mutluluğa) sebep olur, yoksa zararsız bir yalanla onu mutlu etmek, ilişkinizi korumak mı? Faydacı için, bu basit bir mutluluk/mutsuzluk hesabıdır. Eğer yalan, neticede daha büyük bir iyiliğe (dostunuzun mutluluğu, ilişkinizin devamı) hizmet ediyorsa, ahlaki olarak kabul edilebilir hale gelir. Burada amaç, hakikatin kendisi değil, eylemin ``sonucu``dur.
Aristoteles'in Altın Ortası: Pratik Bilgelik (Phronesis)``Aristoteles`` ise bize ikisinin arasında, duruma göre şekillenen bir yol önerir: ``Altın Orta``. Ona göre erdem, aşırı uçların (ifrat ve tefrit) ortasıdır. Bu durumda bir uç, her koşulda acımasızca doğruyu söylemek; diğer uç ise sürekli yalan söylemektir. Erdem ise bu ikisinin arasında, ``pratik bilgelik (phronesis)`` ile hareket etmektir.
Yani, ne her zaman katı bir Kantçı gibi davranmak, ne de her durumu faydacı bir hesaba vurmak... Aristoteles için önemli olan, ``kişiye, zamana, yere ve duruma en uygun olanı, bilgece seçebilmektir.`` Bazen dürüstlük, bazen de nezaket öne çıkabilir. Önemli olan, karakterin bu incelikli durumları ayırt edebilecek şekilde gelişmiş olmasıdır.
Peki ya siz?
Bir ilişkiyi, bir anlık huzuru kurtarmak için söylenen "zararsız" yalanlar, zamanla gerçeğin temelini aşındırıp güveni zayıflatır mı? Yoksa insani ilişkiler, bazen hakikatten daha kırılgan olduğu için, bu küçük süslemelere ihtiyaç duyar mı? **Siz o resmi yapan arkadaşınızın yerinde olsaydınız, samimi ama acıtıcı bir eleştiriyi mi, yoksa iyi niyetli bir takdiri mi tercih ederdiniz?**